بیچاره برادرم، حتماً باور کرده بود مرتکب گناهی نابخشودنی شده است که سزاوار 70 ضربه شلاق و چندهزار تومان جریمه نقدی شده است. سالهای 72 یا 73 بود، برادرم پنج، شش سالی از من بزرگتر بود، او به همراه دیگر برادرم که دو، سه سالی از او کوچکتر بود از سر ناچاری و برای کسب اندک درآمدی مجبور به کار بودند. کار آنها فروختن نوار خواننده هایی بود که آن روزها به حکم خدایان حرام بودند ـ گرچه حالا هم تفاوتی نکرده است ـ. آنان هر روز صبح جیب هایشان را پر از نغمه می کردند و راهی پیاده روهای گاراج و کاشیکاری^۱، بلکه نغمه ای فروخته و نوایی به کف آرند. اما از شانس بد، روزی برادر بزرگترم با جیب هایی پر از نوای "حسن زیرک" به چنگ حافظان حکومت الهی افتاد و عقوبتش هم چنان بود که رفت. هرچند برادران بخت برگشته ما دیگر عطای فروش نوارهای زیرک را به لقایش بخشیدند، اما ضبط صوت هیتاچی دوباندۀ ما ـ که آن وقت ها برای خود ابهتی داشت ـ همچنان، عرصۀ یکه تازی بلامنازع نغمات بی همتای زیرک بود. الآن نزدیک به 15 سال از آن روزها می گذرد اما نوای زیرک همچنان حجت موجه صدای بلند اسپیکرهای خانۀ ماست.

چهارم تیرماه 1387 برابر است با 36مین سالروز درگذشت حسن زیرک و فرصتی مغتنم برای پستی جدید. ترجیح می دهم برای نام زیرک هیچ پیشوند یا پسوندی انتخاب نکنم. زیرک و بس آنقدر برای مردمان کُرد گویاست که هر واژه ای برای تعریفش، جز لطمه به رسالت خویش کاری از پیش نخواهد برد. اصلاً کدام کلمه می تواند گویای هویت کسی باشد که خود هویت گویای کلمات بود؟ بی شک زیرک نه تنها یک خواننده یا موسیقیدان، بلکه بخشی از حافظۀ تاریخی و روح جمعی یک ملت است. روحی خسته و آزرده که از گلویی آزرده تر شادمانه بیرون می تراود، بلکه التیامی باشد برای آمال دست نیافته و مرهمی از برای عشاق آرزومند. خوب می دانم که ما کردها اگر زیرک را هم نداشتیم دیگر از غم می مردیم.

گاهی وقت ها فکر می کنم چه خوب شد که زیرک زود رفت، زود رفت و شاهد انفال نبود، زود رفت و حلبچه را ندید، رفت و ندید که چگونه در برابر چشمان مبهوت "ناله شکینه"^۲، بوکان را سیاهپوش کردند. خب اگر او هم می ماند و می دید که جوانان سرزمین و خاک وطنش هر روز هدف جنگنده های ترکیه و توپخانه ایران قرار می گیرند، دیگر برای گونه های گل انداختۀ کدام دختر کرد، ترانه می خواند؟ در وصف کدام بهار آواز سر می داد؟ بهار حلبچه یا بهار خونین سنندج؟ برای کدام شوفر می خواند که زودتر او را به یارش برساند؟ برای کدام دکتر، که بنویسد یارش را به عقدش در آورند، دیگر به خاطر خال کدام دختر، آوارۀ کوچۀ آنها می شد و مهر کدام مریم بر دلش می نشست؟ حتماً او هم تفنگی به دوش می انداخت و سر به قندیل، شاهو یا دالاهو می گذاشت تا از این مصیبت بی نصیب نباشد.

زیرک، حالا که رفته ای و نه این بلاها را دیده ای و نه ما را، اما نغمه هایت همچنان نَقل خانه های ماست. هنوز هم بعد از 45 سال که شهر ما را مفتخر به ترانه ای کردی^۳، کوچه کوچۀ کرماشان مترنم آن است و هر بار که بیستون ابری می شود به یاد سر پر سودای تو^۴ سپید می شود تا چون تو، امیدی باشد لابه لای ابرهای سیاه. ای خنیاگر خوشی های ما، زیرک ـ روانت شاد و یادت جاوید.

۱تیرماه ۱۳۸۷

روژ یار ـ تهران

۱ ـ خیابانهایی در مرکز شهر کرماشان.

۲ ـ کوهی مشرف بر بوکان که آرامگاه ابدی زیرک بر آن واقع شده است.

۳ ـ "کرماشان شاری شیرینم"

۴ ـ " وه کوو کویستانی بیستوون"

روح سر باز می زند، از نهایت لطافت که دارد؛

پس ایشان ملائک مقرب را به تنبور زدن می دارد، اندر جسم؛

چون روح در هوای شنیدن ذکر به جسم درآید،

ملائک بروند و روح در جسم بمانَد، محصور،

که سیر کمال کند و بیابد آن گنج پنهان را، تا آن شود.^۱"

پائیز یا زمستان ۷۹ بود، یک روز معمولی پائیزی یا زمستانی، بعد از اینکه سراشیبی منزه را به سمت بالا طی کردم، از آن چهارراهی که به دبیرستان مصطفی پروینی نمی رسد مسیر خود را به سمت غرب عوض کردم و کمی بالا تر دست چپ، کانون فرهنگی هنری تقوا، روبرویم نمایان بود.

یادم است که چند سال قبل از آن هم ـ زمانی که در مقطع راهنمایی درس می خواندم ـ یکی دو تابستان برای کلاسهای نقاشی آنجا رفته بودم. اما این بار کاغذ و تخته شاسی و آبرنگ و مدادرنگی در کار نبود، این بار یک تنبور "اسداله گهواره" روی دوشم بود و قرار بود اولین روزی باشد که شاگرد علی اکبر مرادی می شوم.

علی اکبر مرادی، فرزندی خلف از تبار کُرد. پیداست آبی که از شاهو بجوشد سیروان می شود و عقابی که از قندیل برآید، عرصه اش فراز آسمانهاست. نغمه های مرادی سفری خیال انگیزند از فراز کوههای هورامان تا فرود دستان های تَرز^۲، از اوج الوَن^۳ تا نشیب زَهاو. سفری از لابه لای سیم های سیمین تا ساحل رودهای زرین، سفری از ژرفای دل تا ستیغ دست. سفری جان افزا که هیچ کم ندارد.

آنگاه که برای مادر می نوازد مهر و ماه^۴ به دست افشانی آیند و چون پدر کشاورزش را یاد می کند، ترجمانی می شود از ترانه، برای تابستان، پائیز، زمستان و بهار. پنجه هایش چون بر مَرکب نشینند، گویی نسیم اند سوار بر گندمزار^۵؛ نسیمی که لهیبِ شعله های میل لیلی را هر ساعت به صد طرز در گیسوانِ پریشانِ مزرعۀ مهجوری^۶ می خراماند. بلکه درمانی باشد برای دردهای مولوی^۷ و همرازی برای نالۀ شبهای بیداریش.

بامدادی گُنگ و مه گرفته، این روشنایی و نور است که بر ساحت اندیشه می تابد و مه فرو می نشیند. نورها در هم فرو می شوند و رنگ می بازند. رخدادها پی در پی اند و در پس آنها فضایی سیال و آرمانی. سفر به انجام می رسد، سفری به مرزهای انتزاع. اینجا آینۀ آسمان^۸ است. آینه ای در برابر سرشتی شوریده، مشاهده یی از عالم امکان و معاشقه یی در گردبادی از شور و جنون. آینه ای در برابر احوال نهفته، آسمانی در دلِ آینۀ نغمه. این مرادی ست که تنبور می زند، گوش کنید تا ببینید تمامی لاله های واژگون که در دالاهو رُسته اند چه عاشقانه با خاک^۹ ترانه هایش را ترنم می کنند.

شنیده بودم دخترکان قندیلِ سربلند، بالای تفنگ را از بالای کاکه مَم^۱۰ خوشتر می دارند. اما بی گمان اگر سحرواران^۱۱ بر آنجا ببارد وچشمه ها را در زمزمه^۱۲ اندازد، و مرادی هم از یار آسمانی^۱۳ برای آن دخترکان بنوازد، آنها هم چون مرادی بالای تنبور را از بالای تفنگ دوست تر می دارند. ای مرادی، نغمه هایت کوچه گیر باد و نواهایت شب شکن. تنبورت همیشه کوک و ترانه هایت جاودان مترنم، بر بلندِ کوه، در فراخِ دشت؛ چون کُردستان بر زبان کُرد.

در را که باز کردم خود را در آمفی تئاتر کوچکی دیدم که سنی در انتهایش بود و استاد با دو نفر از شاگردانش مشغول تمرین. از آنجا که فاصله دور بود و صدایمان به هم نمی رسید فقط سری تکان دادم و نزدیک رفتم. سلام کردم و بالای سن رفتم. پرسیدند بچۀ کجایی؟ چون که می دانستم هر دو اهل گوران هستیم، نام روستای زادگاهم را گفتم. خُب؟ یه چیزی بزن. خدایا چه بزنم؟ همه چیز را فراموش کرده بودم، علی اکبر مرادی بود که روبرویم نشسته بود، ولی به هر زوری که بود شروع به نواختن کردم....

هامسَران شورَن، هامسَران شورَن

کَلَم هات وَ جوش، هَم یَه چه شورَن

لَه سینای سینه م، تجلی طورَن

باب قلب مفتوح، پِر لَه سرورَن^۱۴

.....

...مرزها را باز گذاشتند و همه را آزاد کردند، گفتار را آزاد کردند، احزاب را آزاد کردند، به خیال اینکه اینها(کردها)، مردمی هستند که اگر مسلمان نیستند لااقل آدم هستند. لکن معلوم شد خیر، قضیه این نیست و اینها عمال آمریکا هستند، حالا یا عمال خارجی هستند و یا عمال جاهای دیگر هستند. حالا برای ملت ما، ماهیت اینها معلوم شده، اگر ما الآن انقلابی رفتار کنیم نمی توانند بگویند شما آزادی ندارید، ما آزادی داریم ولی سوءاستفاده شد و آزادی دیگر نخواهیم داد، آزادی در حدودی است که قوانین اقتضا کند، در حدودی که اسلام به ما اجازه بدهد، اسلام اجازه نمی دهد مملکت پخش بشود. دیگر با این اشخاص نمی شود با ملایمت رفتار کرد، اینها یک جمعیت خرابکار هستند، یک جمعیت فاسد هستند، یک جمعیت مفسد هستند، اینها را ما نمی توانیم بگذاریم که هر کاری که دلشان می خواهد بکنند. سر پاسدارها را بریدند، سر مردم را بریدند، بچه ها را چه ها که نکردند، یک چنین مردمی هستند، با اینها نمی شود با آشتی و با مصالحه رفتار کرد، با اینها باید با شدت رفتار کرد و با شدت رفتار می کنیم…     (روح الله الموسوی الخمینی ۲۸/۵/۱۳۵۸)

ظهر تابستان است، کوههای سر به آسمان ساییده زاگرس عطشناک به خورشید می نگرند و بلوط ها سخاوتمندانه، سایه خود را به زمین بخشیده اند…

بسم الله الرحمن الرحیم

به دولت و ارتش و ژاندارمری اخطار می کنم اگر با توپها و تانکها و با قوای مجهز تا ۲۴ ساعت دیگربه سوی پاوه حرکت نشود، من همه را مسئول می دانم و به عنوان ریاست کل قوا به رئیس ستاد ارتش دستور می دهم که بی انتظار دستور دیگر و بدون فوت وقت، با تمام تجهیزات به سوی پاوه حرکت کنند…     (روح الله الموسوی الخمینی)

 بسم الله الرحمن الرحیم

اکیدا به کلیه قوای انتظامی دستور می دهم که به پادگانهای مراکز اعلام کنند که به قدر کافی به طرف سنندج حرکت کنند و با شدت اشرار را سرکوب نمایند… من انتظار دارم که تا نیم ساعت دیگر از قوای انتظامی به من خبر بسیج عمومی برسد…     (روح الله الموسوی الخمینی)

مدت زمانیست که خورشید درپشت زاگرس آرام گرفته و شب دامن خود را بر سر بلوط ها، بر روی دشتها و برفراز رودها به آرامی گسترانیده است…

لای لای  نه مامی  ژیانم

من  وینه ی  باخه وانم

به  دل  چاودیریت  ئه که م

هاوار  دردت  له  گیانم،  روله  دردت  له  گیانم…

صدای لالایی مادر با آواز جیرجیرک ها و زوزه دوردست گرگها در هم پیچیده و کودک به خوابی عمیق فرو رفته است…

لای لای نهال زندگیم، بخواب که من چون باغبانی، با دل و جان، مأمنت خواهم بود، فرزند نازنینم…

باید اینها(کردها)را بشناسید، بدانید اینها منافقند، اغفال نشوید، توجه کنید که اینها چه مردمی هستند، اینها که جمهوری اسلامی را نخواهند،  معنایش اینست که ما طاغوت را می خواهیم، مسلمان باید به جمهوری اسلامی رأی بدهد و حکومت عدل اسلامی را بپذیرد…    (روح الله الموسوی الخمینی)

صبح تابستان است، کودک با لالایی تانکها و توپها و هواپیماها به خوابی ابدی فرورفته است، همه بسیج شده اند، خورشید هم از هرم گرمای آتش و انفجار به دنبال سایه ای می گردد، بلوط همچنان سخاوتمند است اما نه شاخی برایش مانده و نه برگی، همه بسیج شده اند، نابودی کردها تبدیل به یک ضرورت اجتناب ناپذیر شده است.

ای کاش داستان اینجا تمام می شد…

آیت الله خلخالی برای رسیدگی به اوضاع متشنج کردستان از قم راهی کرمانشاه شد. وی که از جانب امام خمینی به این مأموریت اعزام شده است…

۱۳۵۸/۵/۳۰ ساعت ۶ صبح،

۹ عضو حزب دمکرات کردستان ایران در پاوه تیرباران شدند، تا ظهر همان روز ۹ نفر دیگر هم در پاوه و کرمانشاه به جوخه آتش سپرده شدند…

اطلاعیه آیت الله خلخالی:

بدینوسیله به همه افراد مسلح و شورشی در مناطق کردنشین اعلام می شود تا به شهر و دیار خود برگردند و دست از شورش و یاغیگری بردارند…

کاش می دانستم شهر و دیار آن شورشی های یاغی کجا بود؟ از کجا به کردستان آمده بودند؟ در کردستان چه می خواستند؟ مگر خودشان وطن نداشتند؟ مگر خودشان شهر نداشتند؟ مگر روستا نداشتند؟ چرا از بوکان به کردستان آمده بودند؟ چرا از سنندج به کردستان آمده بودند؟ چرا از مریوان و کرمانشاه به کردستان آمده بودند؟ چرا از پاوه و سردشت و کامیاران به کردستان آمده بودند؟ از کردستان خلخالی چه می خواستند؟

آیت الله خلخالی حاکم شرع، ساعت ۳۰/۲۲دیروز، ۲/۶/۱۳۵۸ از پاوه وارد مریوان شد…

 ۱۳۵۸/۶/۴ - ۹ نفر در مریوان به جوخه آتش سپرده شدند…

من به مناطق دیگر کرمانشاه و کردستان هم خواهم رفت…

۱۳۵۸/۶/۵ - ۱۱ نفر در سنندج تیرباران شدند…

خلخالی در پاسخ به این سؤال که از سنندج به کجا خواهد رفت، گفت: من به تمام مناطق کردستان، از جمله مهاباد - انشاء الله-  سر خواهم زد…

۱۳۵۸/۶/۷ - ۲۰ نفر در سقز تیرباران شدند…

 ۱۳۵۸/۷/۷ - ۳دمکرات در مهاباد تیرباران شدند...

 ۱۰ دسامبر ۱۹۴۸

از آن جا كه شناسايی حيثيت و كرامت ذاتی تمام اعضای خانواده بشری و حقوق برابر و سلب ناپذير آنان اساس آزادی ، عدالت و صلح در جهان است؛

از آن جا كه ناديده گرفتن و تحقير حقوق بشر به اقدامات وحشيانه ای انجاميده كه وجدان بشر را برآشفته‌اند و پيدايش جهانی كه در آن افراد بشر در بيان و عقيده آزاد، و از ترس و فقر فارغ باشند، عالی ترين آرزوی بشر اعلا م شده است؛

از آن جا كه ضروری است كه از حقوق بشر با حاكميت قانون حمايت شود تا انسان به عنوان آخرين چاره به طغيان بر ضد بيداد و ستم مجبور نگردد؛

 از آنجا که شاعران سرزمینم چنین گفتند:

به حریم نا امن انفال فرایم خوانده اند

که پرده از آوازش بگشایم

و از هیچ نترسم...

به سادگی آن همه رؤیای خفته بر پیشانی خاک

سر از سجاده ترس بر می دارم و

قصه خود می گویم

انفال شاید شام همین امشب،

انفال شاید نماز صبح فردا باشد...

من نیز اینگونه خواهم سرود:

چند روزی است نزدیکی های غروب که از دانشکده یا شرکت به سمت خوابگاه می روم، با تمام وجودم بوی بهار را می شنوم، آفتابی ملایم و مطبوع، که اگر چه این همه دیوار کوتاه و بلند اجازۀ تماشایش را از آدم می گیرند، اما حضورش را از پس انعکاس درخشانش برساقه های صیقلی درختان و پنجره ها و جویهای آب و موهای رقصان در باد دخترها- البته آن مقداری که بیرون از روسری است - می توان مشاهده کرد.

ولی همین چند روز پیش بود که رشته ای نه چندان درشت از حروف سیاه، در گوشه ای آرام از نیم صفحۀ اول روزنامه ای صبحگاهی، اندکی دلم را گرفت، کمی مرا متأثر کرد و در آخر هم آهی کوتاه و سرد را به پیشواز بهار فرستاد.

خبر مختصر بود و مفید: یورش مجدد ارتش ترکیه برای سرکوب شورشیان پ.ک.ک. تصویر هم کوچک بود و گویا : ردیفی از تانکها به دنبال یکدیگر  و ستونی از نظامیان مجهز ترک در کنار آنها. نمی خواهم بگویم که وقتی خبر را خواندم یکباره تمام وجودم به هم ریخت، چونکه – قندیل - را از دور هم ندیده ام، نگفتم که سیلی ازغم و اندوه در دلم به راه افتاد، چراکه نمی دانم اکنون برفهای قندیل به چه رنگند، نمی گویم، اصلا دوست ندارم چیزی بگویم، چه بگویم، خب وقتی که می گویند تروریست، لابد تروریست هستند دیگر، لابد آدمکش هستند، حتما می خواهند به خاک ترکها تجاوز کنند، می خواهند حق ترکها را بخورند، می خواهند آرامش منطقه را به هم بزنند! روزگار غریبیست...

روزنامه را می خرم، کیفم را روی دوشم می اندازم، دستهایم را در جیبم فرو می برم و راه می افتم. نمی دانم چرا احساس می کنم زمستان تمامی ندارد.

دلمان خوش بود که اسلام گراها در ترکیه به قدرت رسیده اند ، شاید اندکی از انسانیت بو برده باشند، ولی گویا هر جا که اسلام به آنجا راه پیدا می کند، انسانیت مسیر خود را به کل عوض می کند. چقدر خوش خیال بودیم، چه زود فراموش کردیم صدام را، مگر او هم مسلمان نبود؟ آیا صدام نبود که تنها در یک فقره از جنایت هایش موسوم به انفال، 182000کُرد را قتل عام کرد؟ مگر خمینی کبیر مسلمان نبود؟ مگر او نبود که برای مسلمین جهان نسخه می پیچید؟ مگر او نبود که برای سردارانش در سنندج فتوا صادر کرد که بمباران شهر حلال است و از لحاظ شرع مقدس اسلام هیچ منعی ندارد؟ مگر سرداران رشید اسلام، صیاد شیرازی، همت، چمران، باکری، کلهر، کشوری و ... مسلمان نبودند که 5 سال تمام بر سر روستاها و شهرهای کردستان از سردشت و مهاباد گرفته تا پاوه و مریوان موشک و توپ می ریختند و بعد می رفتند نماز شب می خواندند که خداوندشان قبول کند؟ مگر بعثی های سوریه مسلمان نیستند که بعد از شکست مفتضحانۀ خود و همقطارانشان از اسرائیل، دق دل خود را بر سر مردم بدبخت کرد خالی می کنند؟

هِه، خوش خیال بودیم، ساده بودیم، کرد بودیم، نمی دانستیم هر چه می کشیم از اسلام و مسلمین است، نمی دانستیم که عبدالله گل و رجب طیب اردوغان هم یکی از همان مسلمان های راستین اند.

نمی دانم فریادم به قله های قندیل می رسد یا نه، صدایم را عقاب های تیز پرواز سرزمینم می شنوند یا نه، گریلاهای پ.ک.ک. روزی این صفحات را خواهند خواند یا نه، ولی می دانم که همۀ آنها می دانند با آنکه هزاران قله کوه بینمان فاصله است، ده ها رشته رود میانمان سد است و صد ها همهمه شهر مابینمان حائل، ولی جاده ای ما را به هم خواهد رساند، جاده ای به نام کردستان، به نام سرزمین پاره پاره شده، راهی به نام وطن به نام نیشتمان.

رفقا چه بگویم، می دانم که حتی واژۀ تروریست هم از اینکه پیشوند نام گریلاهای کرد است شرمنده است. اما از دست او چه کاری ساخته است، چه می تواند بگوید، واژه ای ناتوان و بیچاره که همچون زنی روسپی، ناچار است هر زورگویی را ارضاء کند. کلمه ای زبان بسته که دیگری به او تجاوز می کند و خود را قرین پ.ک.ک. می بیند، واژه ای دربه در که که عاقبت ازآن کسی بی خانمان تر از خود می شود. خب این هم از مصیبت کرد بودن است دیگر.

بگذریم، راستی می دانید نام تازه ترین کشور دنیا چیست؟؟

{پيش درآمد}

هر روز صبح كه از خواب بيدار مي‌شود، تفنگ سيمينوف روسي قديمي‌اش را بر‌مي‌دارد و روي يكي از تخته سنگ‌هاي اطراف سنگر مي‌نشيند و تا غروب آفتاب به چشم‌انداز روبرويش خيره مي‌شود. گويي كه پسركي عاشق، براي نخستين بار، انحناي موزون و سپيد پستان‌هاي نورس دلبرش را، از چاك سينه‌ي پيراهن فيروزه‌اي رنگ بلندش، رؤيت كرده باشد.

درخت‌هاي بلوط اطراف و چند تخته سنگ كنار سنگر و آسياب بادي متروك روي قله‌ي كوه، او را كوردستان صدا مي‌كنند. كوردستان آرزوي ياغي شهيدي بي نام و نشان است كه تا پيوستن به حقيقت، فقط به طول يك زندگي فاصله دارد. آخر آرزوها كه نمي‌ميرند، يا به حقيقت مي‌پيوندند يا تا ابد زنده مي‌مانند.

نمي‌دانم اهل كجاست، خودش مي‌گويد : براي يك آرزو فرقي نمي‌كند از كجا آمده باشد، مهم آن‌است كه به كجا خواهد رفت.

{ساز و آواز}

اينجا – ئاشيه‌وا – ستيغ آفتاب‌گير رشته كوهي‌ست مجروح، در شرق سرزميني مه گرفته. اينجا گاهي بلوط‌ها براي سروها تنبور مي‌نوازند و گاهي هم ابرها با كوه معاشقه مي‌كنند، يكبار خودم ديدم كه روح ره گم كرده‌ي يك شهيد، براي رودخانه‌اي در سرده‌شت نامه‌ آشتي فرستاد. اينجا هر سال بهار، باد عطر چنوورهايي كه اين اطراف مي‌رويند را، براي كودكان هه‌له‌بجه هديه مي‌برد. هرزگاهي، لاوك دست هووره را مي‌گيرد و با هم به دياربه‌كر سفر مي‌كنند، نسيم هر روز صبح سلام گرم نان را به آسياب بادي متروك روي قله‌ي كوه مي‌رساند و باران هم شعر‌هاي تر مه‌وله‌وي را در كام تشنه‌ي زه‌هاو زمزمه مي‌كند.

{تصنيف}

- ئاشيه‌وا – قرار است حقيقتي كوچك باشد براي آرزويي بزرگ.

29 ريبه‌ندان 758 ياري

تهران